Opis
Książka Bogusława Pazia Zanussi i następcy Protagorasa. Esej o filmie i filozofii jest dziełem imponującym nie tylko ze względu na swe monumentalne rozmiary, ale także z powodu rozległego zakresu badań, jaki implikuje założony przez autora cel badawczy. Krzysztof Zanussi należy do twórców, którym poświęcono niejedno opracowanie naukowe. Mimo to książka autorstwa profesora Bogusława Pazia ma charakter zdecydowanie nowatorski. Jednocześnie wpisuje się ona w bardzo ważny, choć ciągle jeszcze zbyt słabo opracowany, zwłaszcza na gruncie polskim, nurt badań humanistycznych, jakim jest tak zwana kinofilozofia, łącząca refleksję filozoficzną z refleksją nad kinem. Jest to książka autorstwa filozofa, a nie filmoznawcy, ukazująca jednak filmoznawcom nowe perspektywy, dzięki którym mogą oni ujrzeć filmową twórczość reżysera w zupełnie innym świetle.
(z recenzji prof. Łucji Demby)
Atuty książki
Na uwagę zasługują walory edytorskie publikacji oraz materiał ilustracyjny:
- papier kredowy,
- szyta i twarda oprawa,
- kilkanaście kolorowych kadrów z filmów Krzysztofa Zanussiego.
W książce Czytelnik znajdzie również materiały pomocne w lekturze i dalszym pogłębianiu omawianych zagadnień:
- słownik pojęć filozoficznych – ułatwia zrozumienie terminologii filozoficznej wykorzystywanej w książce,
- obszerna bibliografia pozwala prześledzić wykorzystane źródła i poszerzyć lekturę,
- Indeks nazwisk – ułatwia szybkie odnalezienie informacji dotyczących poszczególnych osób,
- Słownik rzeczowy – pomaga odnaleźć i uporządkować najważniejsze zagadnienia oraz terminy omawiane w książce,
- rozbudowany spis treści – pozwala łatwo zorientować się w zawartości i strukturze pracy,
- czytelna struktura książki – ułatwia korzystanie z publikacji zarówno podczas lektury, jak i przy wyszukiwaniu konkretnych zagadnień.
O autorze
Bogusław Paź, dr hab. profesor Uniwersytetu Wrocławskiego, historyk filozofii specjalizujący się w historii filozofii XVII wieku. Jego szczegółowe zainteresowania obejmują siedemnastowieczny racjonalizm (zwł. G.W. Leibniza, Ch. Wolffa) i estetykę (barok), teorię filmu (R. Ingarden) i filozofię historii (G.W. F Hegel). Autor ok. 120 publikacji m.in. monografii: Naczelna zasada racjonalizmu (2011), Filum cognitionis. Przemiana metafizyki w ontologię od Suareza do wczesnego Kanta (2019), Monada, czyli człowiek w Leibnizjańskim świecie (2024).
Spis treści
Wykaz ważniejszych skrótów 5
Przedmowa 7
Główna idea, założenia i cel pracy 19
Rozdział I. Przedmiot pracy 22
Rozdział II. Trzy powody napisania tej książki 24
Rozdział III. Epistemologia i ontologia filmu 27
1. Dwuwymiarowość percepcji filmu 27
2. Pojęcie języka filmu 29
3. Zanussi o języku filmu 32
4. Struktura i status bytowy filmu 34
Rozdział IV. Film versus filozofia – Relacje i typy zależności 38
1. Analiza in abstracto 38
2. Natura związków filmu i filozofii w relacji: obraz versus idea 48
Rozdział V. Główne perspektywy metodologiczne 50
Rozdział VI. O tzw. cinematic philosophy – polemicznie 52
Rozdział VII. Reżyser – demiurg świata przedstawionego 55
1. Pozostali współtwórcy filmu 56
2. Świat i perspektywa jego oglądu 57
3. Operator obrazu versus świat 59
Rozdział VIII. Muzyka w filmie 60
1. Struktura aktu muzycznej percepcji w filmie 62
2. Funkcje muzyki w percepcji filmu 63
3. Status ciszy w filmie. Polemika z Zofią Lissą 66
4. Muzyka Wojciecha Kilara 68
Część pierwsza. Metafizyka 71
Rozdział I. Pojęcie metafizyki w ogóle 74
1. Klasyczne pojęcie metafizyki 74
2. Tajemnica w filozofii i sztuce 77
3. Geneza metafizyki: uczucia i jakości metafizyczne 81
Rozdział II. Metafizyka według Krzysztofa Zanussiego 85
1. Potrzeba filozofii. Antynomiczność filozofii i sztuki 85
2. Wstępne określenie metafizyki i jej założenia 89
3. Pojęcie metafizyki w sztuce 91
4. Metafizyka jako poszukiwanie sensu 93
5. Geneza metafizyki 96
Część druga. Pólemos. Dwa modele kultury 103
Rozdział I. Pólemos (Πόλεμος) 106
1. Pojęcie i funkcje 106
2. Wertykalizm 108
Rozdział II. Protagoras: homo‑mensura 111
1. Główna sentencja relatywizmu 112
2. Prawo naturalne vs stanowione (physei – thesesi) 120
3. Praktyczne następstwa doktryny Protagorasa 120
Część trzecia. Źródła metafizyki (I). Życie w filmie Iluminacja (1972) 123
Rozdział I. Naturalne poznanie metafizyczne versus iluminacja 127
1. Dwojaka geneza metafizyki 127
2. Intelekt jako podstawa poznania metafizycznego 128
3. Teza interpretacyjna 129
4. Uwagi o pojęciu iluminacji według Władysława Tatarkiewicza 130
Rozdział II. Życie w filmie Iluminacja 134
1. Główne założenie: materializm 135
2. „Maski” nihilizmu 136
Rozdział III. Ogólny zarys filmu 138
1. Fabuła 138
2. Zdjęcia i montaż 139
3. Muzyka 141
Rozdział IV. Trzy, główne maski nihilizmu w Iluminacji 143
1. Scjentyzm 143
2. Błąd naturalizmu i praksizm 144
3. W poszukiwaniu pewności: matematycznej i moralnej 146
4. Racjonalność i jej natura 149
Rozdział V. W poszukiwaniu iluminacji 151
1. Skrajny naturalizm 151
2. Głos sumienia 155
3. Metaphysica naturalis 158
4. Naturalizm versus metafizyka. Mózg i „metafora młyna” Leibniza 160
Rozdział VI. Zakończenie: lumen naturale zamiast iluminacji 164
1. Mistyka jak efekt LSD 164
2. Bezwzględny prymat życia 165
3. Bez iluminacji, choć ze światłem w tle 167
Część czwarta. Źródła metafizyki (II). Spirala, czyli pełnia nihilizmu w obliczu śmierci 175
Rozdział I. Ogólny zarys filmu 180
1. Fabuła 180
2. Zdjęcia 182
3. Muzyka 183
Rozdział II. Założenia filozoficzne filmu i teza interpretacyjna 185
1. Klasyczna wykładnia życia i śmierci (Platon) 185
2. Teza interpretacyjna 187
3. Ateizm. Maski radyklanego nihilizmu 188
Rozdział III. Krótki dialog protagorejczyka z platonikiem 191
1. Tomasz Protagorejczyk 191
2. Młody platonik 193
3. Kadr versus malowidło 197
4. Dramat nihilisty 215
Rozdział IV. Amor mortis (I) 220
1. „Ja się nudzę” 220
2. Dominanta powinności 221
Rozdział V. Tomasz P. i „protagorejski typ umysłowości” 223
1. Casus Tomasz P. 223
2. Szpital – miejsce bezmyślenia 224
3. Pełnia prawdy czy „komfort” umierania? 227
Rozdział VI. Bóg – wielki nieobecny 230
1. Radykał Krzysztof Zanussi 230
2. Stabat femina 232
3. Skąd to cierpienie? 235
4. Przekroczyć wody rzeki Lēthḗ 237
5. Janusowe oblicze lekarza 239
Rozdział VII. Amor mortis (II) 242
1. Sytuacja graniczna 243
2. (Anty)świadectwo i kres 244
3. Estetyka i eschatologia. Metafizyczna podstawa fabuły 247
Rozdział VIII. Recepcja filmu, czyli „życie po życiu” Tomasza Piątka 252
Część piąta. Logos, ethos i pathos. Struktura kryształu 257
Rozdział I. Zarys fabuły, zdjęcia i muzyka 261
1. Fabuła i tekst scenariusza 261
2. Tekst mówiony w filmie, scenariusz i zdjęcia 262
Rozdział II. Główne założenia artystyczne i filozoficzne filmu 265
1. Artystyczne założenia nouvelle vague 265
2. Artystyczne założenia 268
3. Filozoficzne przesłanki 270
Rozdział III. Nieskończoność 272
1. Metafizyczna nieskończoność 272
2. Homo-mensura 273
3. Nieskończoność oczami matematyków 274
Rozdział IV. Dualizm światów i racji 278
1. Genius loci 278
2. Potęga smaku i gustu. Harmonia życia 282
3. Pólemos w żywiole retoryki 285
Rozdział V. Pólemos i jego wynik. Zakończenie 293
Część szósta. Tożsamość „ławicowa”. Barwy ochronne 301
Rozdział I. Fabuła filmu 306
Rozdział II. Metoda „perypatetycka” robienia ujęć filmowych 309
Rozdział III. Muzyka 311
Rozdział IV. Założenia filozoficzne filmu 314
Rozdział V. Podstawa tożsamości indywidualnej i społecznej 316
Rozdział VI. Barwy ochronne, czyli: maskowanie się 318
Rozdział VII. Maskowanie się. Osoba jako „maska” 322
Rozdział VIII. Mefistofeles vel docent Jakub Szelestowski 324
Rozdział IX. Nihilizm 327
Rozdział X. Tożsamość ławicowa i „bez‑ojczyźnie” 330
Zakończenie 335
Post scriptum 337
Część siódma. Rodzina – substancja czy proces? Życie rodzinne 341
Rozdział I. Klasyczne rozumienie człowieka jako bytu „politycznego” 346
Rozdział II. Pojęcie i status rodziny w państwie 348
Rozdział III. Dwa modele rodziny: substancjalny i procesualno‑fenomenalny 349
Rozdział IV. Zarys fabuły filmu 350
Rozdział V. Rodzina jako rzeczywistość procesualna i „logos” jej zjawisk 352
1. Trzy sposoby prezentacji rodziny Braunów 352
2. Struktura (logos) rodzinnych więzi i ich dynamika 353
3. Wit jako syn i obywatel 356
4. Nihilizm 358
Rozdział VI. Artystyczna wiarygodność („prawdziwość”) filmu 362
Zakończenie 364
Część ósma. Moc zła i bezsilność wartości. Paradygmat, czyli potęga zła 367
Rozdział I. Ogólny zarys 370
1. Fabuła 370
Rozdział II. Założenia teologiczne i filozoficzne 374
1. Przesłanki teologiczne 374
2. Przesłanki filozoficzne 375
Rozdział III. Światopoglądowy pólemos: Hubert versus Gottfried 377
Rozdział IV. Zwodniczość, czyli potęga zła 384
1. Pojęcie kłamstwa 384
2. Siła zła 385
3. Przekroczenie moralnego Rubikonu 387
4. Zaskoczenie 389
Rozdział V. Zło i historiozofia 391
Zakończenie 396
Część dziewiąta. Historia i bezdroża przebaczenia. Rewizyta 397
Rozdział I. Ogólny zarys 401
1. Fabuła 401
2. Zdjęcia, muzyka i przestrzeń świata przedstawionego 402
Rozdział II. Koncepcja narracyjna i kontekst powstania filmu 409
Rozdział III. Pojednanie i jego postaci 414
1. Pojęcie pojednania 414
2. Pojednanie teologiczne 415
3. Pojednanie metafizyczne (Versöhnung) 416
Rozdział IV. Główni bohaterowie Rewizyty i ich postawy życiowe 419
1. Stefan i Bella: „Męka dookreślania się”, czyli Qualierung 419
2. Marek: moralny cynizm i życiowy pragmatyzm 422
3. Wit: nieudana ucieczka przed samym sobą 424
4. Szelestowski: postmodernistyczny Mefistofeles 427
5. Witold – pełnia życiowej rezygnacji 436
Część dziesiąta. Liczba doskonała: Bóg i metafizyka życia 441
Rozdział I. Ogólny zarys filmu 447
1. Slavoj Žižek: „Krzysztof Zanussi’s late masterpiece. Liczba doskonała” 447
2. Wokół prapremiery i przed nią 449
3. Muzyka i zdjęcia 450
4. Fabuła 451
5. Język, struktura i „nowofalowość” filmu 453
6. Estetyka i moralne przesłanie filmu 455
Rozdział II. Filozoficzno‑artystyczne założenia 457
Rozdział III. Wokół idei nieskończoności od Pascala do Rohmera 461
1. Coś, czyli Nieskończoność 461
2. Zakład Pascala. Rohmera Moja noc u Maud 462
Rozdział IV. Metanarracja, nihilizm i metafizyka 468
1. Narracyjne cogito 469
2. Fikcyjny byt Joachima. Pytanie Leibniza i jego „światy możliwe” 471
3. Protagorejczyk 474
4. Metafizyka, która rodzi się ex nihilo 477
5. Natura przypadku i przygodności 479
6. Animal prae-metaphysicum. Gra I 481
7. Przypadek i nihilizm 483
8. Kontrapunkt: Dawid. Ciąg Fibonacciego i idea powszechnego porządku 484
9. Przypadek, czyli w co gra Dawid? Gra II 486
10. Przypadek versus Boska wiedza 487
Rozdział V. Żebrak. „Uliczna” wersja zakładu Pascala 493
1. Dwa języki dyskursu: salon i targ 494
2. Pieniądz jako miara (tò métron) wszechrzeczy 496
3. Bóg i logika języka 498
Rozdział VI. Ola, czyli „porządek serca” 504
1. Dwa porządki według Pascala 505
2. Ola – arystokratyczny ideał kobiety 506
Rozdział VII. Dawid – porządek rozumu 510
1. Mit 510
2. Dawid – współczesny Narcyz 511
3. Znoszenie cierpienia i rozwój 512
Uwagi końcowe 514
Zakończenie 517
Podziękowania 525
Słownik wybranych, najczęściej używanych w pracy pojęć filozoficznych 527
Zanussi and the Successors of Protagoras: An Essay on Film and Philosophy 576
Bibliografia prac czytanych w trakcie pracy nad monografią 581
Indeks nazwisk 593
Słownik rzeczowy 598
